Joanna Łępicka

Tłumacz przysięgły języka angielskiego Kraków

Dlaczego niektóre słowa są obraźliwe i w czym tkwił błąd Benedicta Cumberbatcha?

Dlaczego niektóre słowa są obraźliwe i w czym tkwił błąd Benedicta Cumberbatcha?

Benedict Cumberbatch, świetny angielski aktor, znany z takich ról, jak Sherlock Holmes w brytyjskim serialu o legendarnym detektywie, czy Alan Turing w nominowanym do Oscara filmie „Gra tajemnic”, popełnił ostatnio wpadkę językową, która miała dość daleko idące konsekwencje. Aktor był gościem w amerykańskim talk-show Tavisa Smiley’a (cała rozmowa znajduje się w filmie powyżej), który podjął temat kontrowersji dotyczących tegorocznych nominacji do Nagrody Akademii Filmowej – media zarzucają bowiem amerykańskiej akademii, że wszyscy nominowani aktorzy (pierwszo- i drugoplanowi) są biali.

Cumberbatch krytycznie odniósł się do faktu, że brakuje ciekawych ról dla osób o innym kolorze skóry, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, stwierdzając: „Jeśli chodzi o kolorowych aktorów, myślę, że w Wielkiej Brytanii jest zupełnie inaczej i wielu moich znajomych ma tutaj [w Stanach Zjednoczonych] większe możliwości niż w Wielkiej Brytanii i to musi się zmienić.”

Mimo tego, że w swojej wypowiedzi aktor opowiedział się za różnorodnością, wywołała ona falę krytyki. A to z powodu określenia „kolorowi” (ang. coloured), które uważane jest za staroświeckie, a nawet obraźliwe. Cumberbatch bardzo szybko przeprosił za użycie tego słowa: „Jest mi niezmiernie przykro, że stosując ten przestarzały termin, obraziłem wiele osób i szczerze za to przepraszam. Nie mam żadnego usprawiedliwienia dla mojego idiotycznego zachowania i wiem, że jest już za późno, szkoda została wyrządzona.”

Pytanie brzmi, dlaczego aktor nie powinien był używać słowa coloured? Żeby na nie odpowiedzieć, trzeba przyjrzeć się nie tylko jego definicji słownikowej, ale także jego historii, która wygląda nieco inaczej w różnych angielskojęzycznych krajach. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, spójrzmy na dwa źródła, internetowe słowniki Cambridge oraz Oxfordu. Pierwszy definiuje słowo coloured jako „staromodne określenie osoby o ciemnym kolorze skóry, obecnie uważane za obraźliwe”. Natomiast słownik Oxfordu opisuje ten termin jako przestarzały lub obraźliwy, odnoszący się do osób „o (częściowo) niebiałym pochodzeniu”. Z samych definicji widać już więc, że w sensie pragmatycznym, słowo to może być różnie odbierane. Jeszcze wyraźniej można to dostrzec przyglądając się historii stosowania tego określenia w różnych krajach. W Wielkiej Brytanii, z której pochodzi Cumberbatch, słowo to jest w najlepszym wypadku postrzegane jako staromodne, przynależące do starszego pokolenia. Jednak coraz częściej odbierane jest po prostu jako rasistowska obelga, która przywołuje czasy powszechnej dyskryminacji. Ta druga postawa wobec określenia coloured jest natomiast dominująca w Stanach Zjednoczonych, a to z powodu smutnej i nie tak odległej historii segregacji rasowej w tym kraju. Słowo to jest jednym z najbardziej obraźliwych określeń na Afroamerykanina. Co ciekawe, sytuacja wygląda zupełnie inaczej w Republice Południowej Afryki. Słownik Oxfordu podaje, że w RPA słowo coloured używane jest dla określenia „osoby o mieszanym pochodzeniu, której językiem ojczystym jest Afrikaans albo angielski” – nie ma ono tutaj zabarwienia pejoratywnego.

Kolejne pytanie, które nasuwa się w tej sytuacji, to: Jeśli określenie coloured nie było poprawne, jakiego słowa należało użyć? Odpowiedź brzmi: people of colour. Z semantycznego punktu widzenia, terminy te nie różnią się niczym – mają dokładnie takie samo znaczenie. Różnica między nimi tkwi jednak w ich pragmatycznym aspekcie, a konkretnie w balaście historycznym, którym obarczone jest słowo coloured, a którego wyrażenie people of colour nie posiada. Jest to więc swego rodzaju lingwistyczna umowa społeczna, która być może w niedalekiej przyszłości nie będzie już akceptowana i przestanie obowiązywać, jak w przypadku kiedyś powszechnie używanego słowa coloured.

Warto też wspomnieć przy tej okazji, że w polskim języku bardzo trudno znaleźć odpowiednik dla określenia people of colour. W przypadku terminu coloured, tłumaczenie jest proste – mamy słowo kolorowy, które, jak definiuje to Słownik Języka Polskiego PWN, stanowi potoczne albo lekceważące określenie na osobę „mającą kolor skóry inny niż biały”. Termin people of colour musi być tłumaczony w sposób opisowy, np. jako „osoby o innym kolorze skóry”. Jednym z powodów, dla których w języku polskim brakuje bardziej poprawnego politycznie terminu stanowi odzwierciedlenie jednorodności rasowo-etnicznej w naszym kraju, która nie wymusza na nas bezpośrednio dynamicznych zmian w tym obszarze języka, co z punktu widzenia tłumacza, zawsze stanowi dużą trudność.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. aria-required='true'

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>